Η διάκριση που αλλάζει το περιθώριο
Σε κάθε εισαγωγή πληρώνονται δύο ποσά στο τελωνείο: ο δασμός και ο ΦΠΑ εισαγωγής. Τα δύο δεν έχουν την ίδια φύση. Ο δασμός είναι κόστος προϊόντος — μπαίνει στο κόστος πώλησης και δεν επιστρέφεται. Ο ΦΠΑ εισαγωγής είναι φόρος που, για μια επιχείρηση με δικαίωμα έκπτωσης, εκπίπτει: τον πληρώνεις και τον αφαιρείς από τον ΦΠΑ που θα αποδώσεις.
Άρα το πραγματικό ζήτημα δεν είναι «πόσο είναι ο ΦΠΑ», είναι πόσο καιρό μένει δεσμευμένος και αν το παραστατικό σου επιτρέπει να τον εκπέσεις. Ένας εισαγωγέας με περιθώριο πέντε τοις εκατό που πληρώνει ΦΠΑ είκοσι τέσσερα τοις εκατό στην εισαγωγή και τον εκπίπτει δύο μήνες μετά, χρηματοδοτεί το κράτος με κεφάλαιο κίνησης. Αυτό δεν φαίνεται σε καμία αγγελία προμηθευτή.
Η βάση: αξία + δασμός + έξοδα μέχρι τον προορισμό
Η βάση του ΦΠΑ εισαγωγής ορίζεται στα άρθρα 85 έως 86 της Οδηγίας 2006/112/ΕΚ και είναι μεγαλύτερη από την τελωνειακή αξία. Περιλαμβάνει την αξία συναλλαγής, τον δασμό, και τα έξοδα μεταφοράς και ασφάλισης μέχρι τον τόπο προορισμού στο εσωτερικό του κράτους μέλους εισαγωγής, εφόσον δεν περιλαμβάνονται ήδη. Δηλαδή: ό,τι έμεινε έξω από τη βάση του δασμού επειδή αφορούσε τη μεταφορά μετά την είσοδο στην Ένωση, επιστρέφει εδώ.
Πρακτική συνέπεια: η διαφορά μεταξύ της τελωνειακής αξίας και της βάσης του ΦΠΑ είναι ακριβώς το σημείο όπου χάνονται οι υπολογισμοί. Αν ο εκτελωνιστής υπολόγισε ΦΠΑ πάνω στην αξία συναλλαγής χωρίς τα εσωτερικά έξοδα, ο ΦΠΑ είναι χαμηλότερος από τον οφειλόμενο — και η διαφορά εμφανίζεται σε έλεγχο, με τόκους, όχι σε τιμολόγιο.
Ποιος χρωστάει τον φόρο
Το άρθρο 201 της Οδηγίας ορίζει ως οφειλέτη του ΦΠΑ εισαγωγής το πρόσωπο που υποβάλλει τη διασάφηση — και σε περιπτώσεις έμμεσης εκπροσώπησης, το πρόσωπο για λογαριασμό του οποίου γίνεται η διασάφηση. Αυτό φαίνεται τεχνικό και είναι καθοριστικό: αν η διασάφηση γίνεται στο όνομα τρίτου (για παράδειγμα ενός εκτελωνιστή που ενεργεί ως κύριος της συναλλαγής ή ενός πωλητή με όρο DDP), ο ΦΠΑ χρεώνεται σε εκείνον, και εσύ δεν έχεις παραστατικό με το δικό σου όνομα για να τον εκπέσεις.
Γι' αυτό η συζήτηση περί Incoterm δεν είναι μόνο εμπορική. Με όρο DDP ο πωλητής αναλαμβάνει την εισαγωγή και τον ΦΠΑ· βολικό στα χαρτιά, κακό στην έκπτωση, γιατί εσύ αγοράζεις ουσιαστικά «εμπόρευμα ενωσιακού εδάφους» και ο ΦΠΑ της εισαγωγής δεν είναι δικός σου. Αν το προϊόν προορίζεται για μεταπώληση με δικαίωμα έκπτωσης, ο όρος που θέλεις είναι εκείνος στον οποίο εσύ είσαι ο εισαγωγέας.
Η απαλλαγή των 150 ευρώ και το IOSS
Από την 1η Ιουλίου 2021 ισχύει το λεγόμενο πακέτο ηλεκτρονικού εμπορίου. Η βασική του ρύθμιση: για εμπορεύματα εσωτερικής αξίας έως 150 ευρώ, η εισαγωγή απαλλάσσεται από ΦΠΑ όταν η πώληση δηλώνεται μέσω του IOSS (One-Stop Shop για εισαγωγές), οπότε ο ΦΠΑ εισπράττεται από τον πωλητή στον καταναλωτή και αποδίδεται μέσω της δήλωσης. Η διάταξη βρίσκεται στο άρθρο 143 παράγραφος 1 στοιχείο γ της Οδηγίας 2006/112/ΕΚ, με τις λεπτομέρειες για το IOSS στα άρθρα 369l επ.
Για έναν έμπορο B2B το όριο αυτό σημαίνει κάτι συγκεκριμένο: δεν αγοράζεις με IOSS. Το IOSS αφορά πωλήσεις σε τελικούς καταναλωτές. Αν αγοράζεις χονδρικά για μεταπώληση, ο ΦΠΑ εισαγωγής ακολουθεί τον κανονικό δρόμο — διασάφηση, πληρωμή, έκπτωση — και το όριο των 150 ευρώ δεν σε αφορά. Το συναντάς όμως ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα όταν ο πελάτης σου είναι καταναλωτής σε άλλο κράτος μέλος: εκεί ο ανταγωνιστής που στέλνει με IOSS δεν έχει τελωνείο, και το κόστος του τελωνείου είναι δικό σου.
Ο φορολογικός αντιπρόσωπος: επιλογή, όχι κανόνας
Το άρθρο 204 της Οδηγίας επιτρέπει στα κράτη μέλη να απαιτούν φορολογικό αντιπρόσωπο από υποκείμενο που δεν είναι εγκατεστημένο στο κράτος εισαγωγής. Είναι δυνατότητα του κράτους μέλους, όχι ενιαίος κανόνας της Ένωσης: άλλα κράτη τον απαιτούν, άλλα επιτρέπουν απευθείας εγγραφή με εγγύηση. Και επειδή ο αντιπρόσωπος είναι συνήθως αλληλέγγυα υπεύθυνος για τον φόρο, η επιλογή του δεν είναι διοικητική λεπτομέρεια — είναι ανάληψη κινδύνου τρίτου.
Πρακτικά: πριν επιλέξεις κράτος εισαγωγής, ρώτα δύο πράγματα. Πρώτο, αν απαιτεί φορολογικό αντιπρόσωπο για μη εγκατεστημένους. Δεύτερο, αν η εγγραφή ΦΠΑ γίνεται χωρίς τοπική έδρα και πόσο χρόνο παίρνει. Η απάντηση αλλάζει το κόστος έναρξης περισσότερο από όσο αλλάζει ο δασμός, και δεν βρίσκεται σε κανέναν τιμοκατάλογο προμηθευτή.
Επιστροφές, διορθώσεις και το λάθος που δεν επιστρέφεται
Ο ΦΠΑ εισαγωγής που πληρώθηκε σε λάθος βάση δεν διορθώνεται με πιστωτικό τιμολόγιο του προμηθευτή. Η διόρθωση γίνεται με αίτηση προς την τελωνειακή αρχή, μέσα στις προθεσμίες που ορίζει ο Ενωσιακός Τελωνειακός Κώδικας, και με τεκμηρίωση της σωστής βάσης — όχι με επιχείρημα. Αν το λάθος αφορά την αξία, η διόρθωση αγγίζει και τον δασμό· αν αφορά μόνο έξοδα που έπρεπε να μπουν στη βάση του ΦΠΑ, η διόρθωση είναι μόνο φορολογική, αλλά εξίσου επίπονη σε χρόνο.
Δεύτερη περίπτωση: επιστροφή εμπορεύματος. Όταν το προϊόν επιστρέφεται στον προμηθευτή εκτός Ένωσης, η έξοδος από το τελωνειακό έδαφος δεν ακυρώνει αυτόματα την εισαγωγή για σκοπούς ΦΠΑ. Χρειάζεται να αποδειχθεί η έξοδος και, ανάλογα με το καθεστώς, να γίνει αίτηση επιστροφής. Στην πράξη, οι περισσότερες επιχειρήσεις ανακαλύπτουν το θέμα όταν ο ΦΠΑ έχει ήδη εκπέσει, και τότε η διόρθωση γίνεται και στη δήλωση και στο τελωνείο — δύο διαδικασίες για ένα γεγονός.
Τρίτη περίπτωση, η πιο ακριβή: η εισαγωγή στο όνομα τρίτου. Όταν ο εκτελωνιστής ή ο πωλητής εμφανίζεται ως εισαγωγέας, ο ΦΠΑ δεν είναι εκπεστέος για εσένα, και καμία διόρθωση δεν το αλλάζει εκ των υστέρων: το παραστατικό έχει άλλο όνομα. Αυτό δεν είναι λάθος υπολογισμού, είναι λάθος σχεδιασμού, και η μόνη διόρθωση είναι στο επόμενο φορτίο.
Τρεις συνήθειες
Πρώτη: ζητάμε πάντα ανάλυση της βάσης από τον εκτελωνιστή — αξία, δασμός, έξοδα μέχρι τον προορισμό — και την ελέγχουμε με το landed cost που έχουμε υπολογίσει μόνοι μας. Δεύτερη: κρατάμε τον ΦΠΑ εισαγωγής σε χωριστή γραμμή ταμειακής ροής, γιατί είναι κεφάλαιο δεσμευμένο και όχι έξοδο. Τρίτη: όταν ο όρος είναι DDP, ζητάμε από τον πωλητή το παραστατικό της εισαγωγής — αν δεν το δίνει, ξέρουμε από πριν ότι ο ΦΠΑ θα γίνει κόστος.
Πηγές
Οδηγία 2006/112/ΕΚ, άρθρα 85–86 (βάση του ΦΠΑ εισαγωγής), 201 (οφειλέτης), 143 παρ. 1 στοιχ. γ (απαλλαγή έως 150 EUR με IOSS), 204 (φορολογικός αντιπρόσωπος) και 369l επ. (καθεστώς IOSS). Για την τελωνειακή αξία, που είναι άλλη βάση, βλ. τελωνειακή αξία· για την κατάταξη, που κρίνει τον δασμό, δασμολογική κατάταξη και BTI. Οι εθνικές λεπτομέρειες της εγγραφής ΦΠΑ και της απαίτησης αντιπροσώπου διαφέρουν ανά κράτος μέλος και δεν αναπαράγονται εδώ ως ενιαίος κανόνας.